Yeni nesil savaş uçağı F-35, sadece bir hava aracı değil, adeta uçan bir bilgisayar ve entegre bir savaş yönetim merkezi olarak tanımlanıyor. Türkiye, bu devasa projenin başından beri önemli bir parçasıydı ancak yaşanan siyasi ve askeri gelişmeler, Ankara-Washington hattında iplerin kopmasına neden oldu.
F-35 Projesine Katılım ve Türkiye'nin Rolü
Türkiye'nin F-35 projesine ilgisi 1990'ların sonlarına, projenin henüz Müşterek Taarruz Uçağı (Joint Strike Fighter - JSF) konsepti olarak tartışıldığı döneme kadar uzanıyor. 1999 yılında projeye "Kavram Gösterim Evresi" ile adım atan Türkiye, 2002 yılında "Sistem Geliştirme ve Gösterim" (SDD) safhasına 3. Seviye (Level 3) ortak olarak dahil oldu. Bu ortaklık, Türk Hava Kuvvetleri'nin gelecekteki bel kemiğini oluşturacak 100 adet F-35A tipi uçağın alımını ve Türk savunma sanayiinin üretim sürecinde kritik roller üstlenmesini kapsıyordu.
Türk şirketleri (TUSAŞ, ASELSAN, ROKETSAN, Kale Havacılık, Alp Havacılık vb.), F-35 uçağının gövde parçalarından iniş takımlarına, motor bileşenlerinden kokpit ekranlarına kadar 1000'den fazla farklı parçanın tek veya ana tedarikçisi konumuna gelmişti. Türkiye, projeye toplamda 1.4 milyar doların üzerinde doğrudan ödeme yaptı ve sanayi katılımıyla milyarlarca dolarlık ihracat hacmi yarattı.
Kırılma Noktası: S-400 ve CAATSA Yaptırımları
İlişkilerdeki asıl kırılma, Türkiye'nin hava savunma ihtiyacını karşılamak için 2017 yılında Rusya ile S-400 Yüksek İrtifa Hava Savunma Sistemi anlaşması imzalamasıyla başladı. ABD ve NATO, S-400 radarlarının F-35'in "gizlilik" (stealth) özelliklerini deşifre edebileceği ve Rusya'ya kritik istihbarat sağlayabileceği gerekçesiyle bu alıma şiddetle karşı çıktı.
Diplomatik görüşmelerin sonuçsuz kalması ve Türkiye'nin S-400 bataryalarını Temmuz 2019'da teslim almaya başlamasının ardından Washington yönetimi, Türkiye'yi F-35 projesinden resmi olarak çıkardığını duyurdu. Üretimi tamamlanan ve Türk pilotların ABD'de eğitim uçuşları yaptığı 6 adet F-35 uçağı Türkiye'ye teslim edilmedi ve uçaklar ABD Hava Kuvvetleri (USAF) envanterine katıldı. Ayrıca Aralık 2020'de Türkiye'ye CAATSA (ABD'nin Hasımlarıyla Yaptırımlar Yoluyla Mücadele Etme Yasası) yaptırımları uygulandı. Türk şirketlerinin F-35 için parça üretimi ise kademeli olarak durdurularak tedarik zinciri ABD ve diğer ortak ülkelere kaydırıldı.
F-35'ler Neden Bu Kadar Önemli?
Peki bu uçaklar neden küresel bir rekabetin merkezinde yer alıyor? F-35'in onu önceki nesil (4. ve 4.5 nesil) uçaklardan ayıran temel özellikleri şunlar:
Görünmezlik (Stealth) Teknolojisi: Özel gövde tasarımı ve radar dalgalarını emen kaplaması sayesinde F-35, düşman radarlarında adeta bir kuş büyüklüğünde görünüyor. Bu durum, uçağın düşman hava sahasına tespit edilmeden sızmasını sağlıyor. Sensör Füzyonu: Uçak, üzerinde bulunan 360 derece görüş sağlayan kameralar, gelişmiş radarlar ve elektronik harp sistemlerinden gelen verileri tek bir ekranda birleştirerek pilota sunuyor. Pilot, sadece uçağı uçurmuyor, tüm savaş alanını dijital olarak yönetebiliyor. Ağ Merkezli Harp Yeteneği: F-35, elde ettiği hedef verilerini diğer uçaklara, gemilere, SİHA'lara ve yerdeki unsurlara anlık olarak aktarabiliyor. Adeta uçan bir karargah gibi görev yapıyor. Farklı Varyantlar: Uçak üç farklı modelde üretiliyor: F-35A (Geleneksel kalkış ve iniş), F-35B (Kısa kalkış ve dikey iniş - TCG Anadolu gibi gemiler için ideal) ve F-35C (Uçak gemileri için tasarlanmış, katlanabilir kanatlı versiyon).Dünyada Hangi Ülkelerde Var?
F-35 programı, sadece bir ABD projesi değil, devasa bir küresel pazar konumunda. Bugüne kadar 1000'den fazla üretilen uçak, dünya çapında birçok ülkenin hava kuvvetlerinin ana vurucu gücü olmaya başladı veya olacak. F-35 kullanan veya sipariş veren ülkeler şunlar:
Ana Konsorsiyum Ülkeleri:
ABD, İngiltere, İtalya, Hollanda, Avustralya, Norveç, Danimarka, Kanada.Yabancı Askeri Satış (FMS) ile Alanlar:
İsrail (Projeye özel kendi sistemlerini entegre eden tek ülke - F-35I Adir), Japonya, Güney Kore, Polonya, Belçika, Singapur, Finlandiya, İsviçre, Almanya ve son olarak Çekya ile Romanya.Gelecekte Ne Olacak?
Türkiye ile ABD arasında şu anda F-35 projesi için yatırılan 1.4 milyar dolarlık meblağın nasıl mahsuplaşılacağı görüşülüyor. ABD tarafı son dönemde "S-400 sorunu çözülürse Türkiye'nin F-35 programına dönüşü tekrar değerlendirilebilir" şeklinde diplomatik mesajlar verse de, Ankara'nın S-400 konusundaki duruşu ve Milli Muharip Uçak KAAN'a yapılan dev yatırımlar, Türkiye'nin kendi göbeğini kesme kararlılığını gösteriyor. Yine de, F-16 Blok 70 tedarik sürecinin onaylanması, Türk-Amerikan savunma ilişkilerinde yeni bir dönemin kapısını aralamış durumda.